Jeneratör Nasıl Test Edilir: 7 Adımlı Yöntem
Bir jeneratörü test etmek için önce hiçbir şey takılı değilken çalıştır, prizlerde doğru gerilimi ve frekansı verdiğini doğrula, sonra gerçek bir yük bağlayıp bu değerlerin korunup korunmadığına bak. Çalışan ama yük altında çöken bir jeneratör, hiç çalışmayan bir jeneratör kadar kesin biçimde testi geçememiştir. Bütün kontrol yaklaşık 30 dakika sürer ve tek bir alet ister: AC volt ve hertz okuyan bir multimetre.
Başlamadan önce: üç güvenlik kuralı
Bu işte insan öldüren şey elektrik değil, egzoz gazıdır. ABD Tüketici Ürün Güvenliği Komisyonu (CPSC), taşınabilir bir jeneratörün evden en az 6 metre uzakta ve egzozu kapılardan, pencerelerden, havalandırmalardan uzağa bakacak şekilde çalıştırılmasını öneriyor. Kapısı açık olsa bile garaj içinde asla test etme.
Bir şeye dokunmadan önce iki kural daha:
- Çıkış şalterini kapalı tutarak çalıştır. Motorun herhangi bir yük görmeden önce oturmasını istiyorsun, yükün ne zaman geleceğini de sen belirlemelisin.
- Prize ters besleme yapma. Evi beslemek için jeneratörü duvar prizine takmak, dışarıdaki şebeke hattını enerjilendirir ve hatta çalışan bir teknisyeni öldürebilir. Jeneratörün ev tesisatını beslemesini istiyorsan bu iş bir transfer şalteri ya da kilitleme kiti ister, ve bunu bir elektrikçi kurar.
7 adımlı test
1. Soğukken gözden geçir. Yağ çubuğundan yağ seviyesine bak, vernik gibi kokan yakıt var mı diye kontrol et (bayat benzin, çalışmama nedenlerinin açık ara birincisidir), hava filtresine göz at, kabloları ve prizleri elinle tarayarak çatlamış izolasyon veya eğilmiş pim ara. Cihaz içinde yakıtla bir mevsimden fazla beklediyse, alternatör arızasından önce karbüratör sorunu bekle.
2. Hiçbir şey takılı değilken çalıştır. Yakıt vanası açık, jikle çekili, çıkış şalteri kapalı. Sağlam bir motor iki üç çekişte tutmalı, marşlı modelde ilk denemede çalışmalı. Kaç denemede çalıştığını say ve bir yere yaz: bugün altı çekiş isteyen bir jeneratör, gelecek kış on isteyecek.
3. 60 saniye bekle ve dinle. Jikleden çıkıp oturmasını bekle. Aradığın şey düzgün, sabit bir ses. Motorun saniyede bir yükselip alçaldığı dalgalanma (surging), fakir karışıma ya da kirli karbüratöre işaret eder ve ilerleyen adımlarda dengesiz gerilim olarak karşına çıkar.
4. Yüksüz gerilimi ve frekansı ölç. Multimetreyi AC volt kademesine al, probları priz yuvalarına sok ve oku. Türkiye'de standart 230 V'luk bir prizde yaklaşık 225 ile 245 V arası beklenir. Sonra hertz kademesine geç. İnverter olmayan jeneratörlerin çoğu yüksüzken biraz hızlı döner, 50 Hz'lik bir makinede yaklaşık 51 ile 52,5 Hz görürsün, böylece yük geldiğinde devir aralığa oturur. Prob yerleşimi ve multimetre kademesi tam olarak doğru olmalı, jeneratör çıkışını multimetreyle ölçme yazısı bu kısmı ayrıntısıyla anlatıyor.
5. Yükü kademeli bağla. Çıkış şalterini aç, önce küçük ve rezistif bir şey tak, mesela 500 W'lık bir çalışma lambası. Motorun düşüp toparlanmasını dinle. İkinci bir yük ekle, tercihen jeneratörün anma gücünün yarısı kadar bir şey: bir ısıtıcı ya da elektrikli su ısıtıcısı iş görür. Kompresör, pompa veya motorlu herhangi bir şeyle başlama; bunlar çalışma güçlerinin birkaç katı kalkış akımı çeker ve alternatör hakkında sana işe yarar hiçbir şey söylemez.
6. Yük altında tekrar ölç. Asıl test bu. Gerilim nominal değere yakın oturmalı, 230 V'luk bir devrede kabaca 220 ile 240 V arası, frekans da 50 Hz civarında olmalı. Birkaç voltluk düşüş normaldir. 200 V'a inen bir gerilim ya da 46 Hz'e düşen bir frekans, motorun devri tutamadığını veya regülatörün telafi edemediğini gösterir.
7. 20-30 dakika çalıştır, sonra sırayla durdur. Kısa test çalıştırmaları en sık yapılan hatadır. Isı, iki dakikalık rölantinin asla ortaya çıkaramayacağı zayıf sargıları, ölmek üzere olan regülatörleri ve soğutma sorunlarını görünür kılar. Durdururken önce yükü ayır, sonra bir dakika rölantide bırak, en son kontağı kes ve yakıt vanasını kapat.
Okuduğun değer ne anlama geliyor
| Ölçtüğün | Muhtemel neden | Sonraki adım |
|---|---|---|
| 0 V veya birkaç volt, motor sorunsuz çalışıyor | Artık mıknatısiyet kaybı, arızalı AVR ya da aşınmış kömürler | Kılavuza göre alan uyartımını dene (flashing); olmazsa AVR'yi test et |
| Gerilim yüksek (260 V üzeri) ve sabit | Otomatik gerilim regülatörü (AVR) arızalı | Dur. Elektronik cihaz bağlama. AVR'yi değiştir |
| Gerilim yalnız yük altında düşük | Aşırı yük, düşük motor devri ya da zayıf AVR | Yükü azalt ve tekrar ölç; toparlıyorsa sorun aşırı yüktü |
| Frekans düşük, gerilim de onu takip ediyor | Motor devri ya da regülatör (governor) | Devir ayarı veya motor bakımı; elektriksel bir arıza değil |
| Gerilim 15-20 V oynuyor | Dalgalanan motor, kirli karbüratör ya da gezinen governor | Önce yakıt tarafını düzelt; gerilim motor devrini takip eder |
| Bir priz ölü, diğerleri çalışıyor | Atmış kaçak akım rölesi ya da priz sigortası | Alternatörden şüphelenmeden önce prizin şalterini sıfırla |
Sabit (otomatik devreye giren) jeneratör testi
Sabit kurulu bir jeneratör kendi kendini test eder, sorun da tam burada: haftalık egzersiz çevrimi yüksüz çalışır, yani sana yalnız motorun çalıştığını kanıtlar, başka hiçbir şeyi kanıtlamaz. Kendin iki kontrol ekle.
Transfer şalterini test et. Ana şebeke şalterini kapat ve devreye girme süresini tut. Jeneratör modele göre yaklaşık 10 ile 30 saniye içinde çalışıp evi üstlenmeli. Şebekeyi geri ver ve geri devrettiğini, sonra soğuma turunu tamamladığını doğrula. Bunu yılda iki kez yap.
Aküyü test et. Sabit jeneratörlerin çalışmama nedenlerinin başında mekanik bir arıza değil, bitmiş bir 12 V akü gelir. Yılda bir yük testi yap ve test sonucu ne olursa olsun üç yılda bir değiştir.
Ticari kurulumlarda, acil durum ve yedek güç sistemleri için ABD standardı olan NFPA 110, ayda bir yük altında test yapılmasını, aylık çalıştırmalarda gereken yüke ulaşamayan dizel üniteler için de yılda bir yük bankası testini şart koşuyor. Yalnızca yüksüz rölantide çalışan dizel motorlarda ıslak yığılma (wet stacking) gelişir: yanmamış yakıt egzozda birikir ve zamanla motora zarar verir.
Araç alternatörünü kastediyorsan
Eski otomobillerde DC dinamo vardı; 1960'lardan sonraki hemen her araçta alternatör var ve testi farklı. Motor kapalıyken sağlam bir akü yaklaşık 12,6 V okur. Motoru çalıştır ve akü uçlarından tekrar oku: kabaca 13,8 ile 14,4 V arası görmelisin. 13 V'un altı alternatörün şarj etmediği anlamına gelir. 15 V'un üstü regülatörün arızalandığını ve aküyü kaynattığını gösterir.
Bu test nerede yetersiz kalıyor
Gerilim ve frekans kontrolü sana jeneratörün elektrik ürettiğini söyler. Ürettiği elektriğin temiz olduğunu söylemez. Standart multimetreler ortalama bir değer bildirir ve dalga şekli bozulmasını gösteremez, yani inverter olmayan bir jeneratör kusursuz bir 230 V okurken bile dizüstü şarj cihazını ya da devir ayarlı bir motoru ısıtan tırtıklı bir dalga verebilir. Hassas elektronik çalıştıracaksan bu soru multimetreyle değil, inverterli bir jeneratörle ya da osiloskopla cevaplanır.
Yukarıdaki yük testi de gerçek bir yük testinin yanına yaklaşamaz. Anma gücünün yarısıyla 30 dakika çalıştırmak, tam yükte iki saatlik bir yük bankası testinin kanıtladığının çok azını kanıtlar; sınırda kalan sargıları ve soğutma limitlerini asıl bulan odur. Bunların hiçbiri altı ay sonraki çalıştırma güvenilirliğini de öngörmez; o iş yakıt disiplinine bakar: temiz yakıt, yakıt koruyucu katkı, ya da kullanımlar arasında karbüratörü boşaltmak.
Sık sorulan sorular
Jeneratörü ne sıklıkla test etmeliyim?
Taşınabilir bir jeneratörü ayda bir, 20-30 dakika yük altında çalıştır; en azından üç ayda bir ve kış gelmeden mutlaka. Sabit jeneratörlerde yılda iki kez transfer şalteri testi, yılda bir kez akü kontrolü gerekir. Jeneratörün kendi başına yaptığı egzersiz çevrimi, yüklü testin yerine geçmez.
Jeneratörü yük bağlamadan test edebilir miyim?
Kısmen. Yüksüz test motorun çalıştığını ve alternatörün gerilim ürettiğini doğrular, yani en ağır arızaları eler. Ama zayıf bir gerilim regülatörünü, kaçıran bir governor'ü ya da devri tutamayan bir motoru ortaya çıkaramaz, çünkü üçü de ancak akım çekildiğinde belli olur.
Jeneratör kaç volt vermeli?
230 V'luk bir prizde yüksüzken kabaca 220 ile 240 V, yük altında da benzer bir bantta, yaklaşık 50 Hz'de. 120 V'luk ekipmanda kabaca 114 ile 128 V, 60 Hz'de. Bu bantların dışına çıkan değerler regülatöre ya da motor devrine işaret eder ve ölçümü doğru yapmak en az sayının kendisi kadar önemlidir.
AVR'nin bozuk olduğunu nasıl anlarım?
Gerilim sabit ama yanlışsa otomatik gerilim regülatöründen şüphelen: sürekli yüksek (230 V'luk prizde 260 V'un üstü) ya da yük gelir gelmez nominalin bir kesrine çöküyorsa, üstelik motor devrini ve sesini koruyorken. Motor devri gerilimle birlikte değişiyorsa arıza elektriksel değil mekaniktir.
Jeneratör testi aslında sırayla sorulan iki sorudur: çalışıyor mu, ve bir şey takıldığında dayanıyor mu. Çoğu kişi yalnız birincisini sorar, bu yüzden bu kadar çok jeneratör tam ihtiyaç duyulan gece arıza verir. Çantana bir multimetre koy, her ay için bir gün seç ve yarım saat yük altında çalıştır. Ekimde bozuk bir regülatör bulan test sana bir öğleden sonraya mal olur; onu elektrik kesintisi sırasında bulan test çok daha pahalıya.